Premye leson mwen aprann kòm yon pent ann Ayiti pa t nan yon klas, men anba gwo solèy midi nan Jakmèl. Mwen te gen wit zan konsa, m t ap gade yon atis, Vladly Confident, k ap travay sou yon twal deyò ti atèlye li a tou pre lanmè a.
Mwen t ap tann pou l montre m kijan pou kenbe yon penso, kijan pou melanje koulè yo, teknik travay la. Men olye de sa, li pwente lari ki te devan nou an—machann yo ki t ap balanse panyen mango sou tèt yo, bis tap-tap yo ki te pentire ak tout kalite koulè, fason lonbray yo te tonbe mov e fèt sou mi yo ki t ap kraze.
“Anvan ou ka pentire Ayiti,” li di m, “ou dwe wè Ayiti. Pa sa ou panse ki ta dwe la a. Sa ki vrèman la a.”
Li fè m chita pou yon èdtan, jis ap gade. Mwen wè bagay mwen te konn pase devan yo mil fwa men mwen pa t janm vrèman remake yo: jan flè choublak yo te sanble kòmsi y ap vibre kont syèl la, jan pousyè a te pran limyè a epi tounen an lò, jan menm nan ti kwen ki pi pòv la, gen moun ki te pentire pòt yo an ble klè.
Leson sa a—pou ou obsève anvan ou kreye, pou ou respekte sa ki egziste anvan ou enpoze sa ou imajine—se sa ki te vin fondasyon tout sa m te pentire apre sa.
Men te gen yon dezyèm leson, youn papa m te moutre m. Li te yon moun mistik, yon moun ki te konn mache ant mond vizib la ak mond envizib la ak fasilite. Pandan atis la te moutre m wè sa ki te la a, papa m te moutre m wè sa ki te osi la a—lespri yo ki t ap mache akote nou, zansèt yo ki t ap veye nan kwen chanm yo, enèji ki t ap koule nan tout bagay ki vivan.
“Yon vre pent,” li te konn di, lè l t ap limen bouji nan aswè, “pentire pa sèlman ak je, men ak twazyèm je a. Ou dwe wè lwa yo nan pyebwa yo, santi vibrasyon latè a, konprann ke chak koulè gen pwòp lespri li, pwòp pouvwa li.”
Li te moutre m jan ble pa t sèlman ble—se te koulè Lasirèn, koulè fon lanmè a, pwoteksyon ak mystè. Wouj te pote dife ak fòs Ogou. Blan te kenbe sajès Legba nan kalfou a. Pou pentire ann Ayiti, li te moutre m, se pentire nan dyalòg ak fòs ki pi ansyen pase memwa.
De leson sa yo—youn ki soti nan lari a, youn ki soti nan mond lespri a—te vin enseparab nan travay mwen. Mwen aprann ke lè ou kreye, se yon tèmwayaj dabò, se peye atansyon ak tout nanm ou a tou de materyèl la ak mistik la, anvan l vin yon kreayson.
Ann Ayiti, nou pa pentire pou nou chape nan reyalite a. Nou pentire pou nou ka wè l pi klè, nan tout dimansyon li yo—pou nou ka temwaye sou bèlte li ak doulè li, chè li ak lespri li tou de.